व्याकरणशास्त्रे स्त्री-विमशशः
Keywords:
कुञ्चिशब्ाः स्त्री-विमशशः, व्याकरणशास्त्रम्, अष्टाध्यायी, पाणणनीयव्याकरणम्, िैद्किाङ्मयम्, स्त्रीशशक्षा, आिायाश, उपाध्यायी, स्त्रीप्रत्ययः, सनातनसंस्त्कृततः, सामाञ्िकञ्स्त्िततः।Abstract
शोधसारः प्रस्तुतशोधपत्रस्र् मुख्र्ः उद्देश्र्ः व्र्ाकरणशास्त्रस्र् साक्ष्र्ानाम् आधारेण प्राचीनभारतीर्समाजे स्त्रीणां िास्तविकस्स्ितेः िैज्ञाननकं प्रामाणणकञ्च वििेचनं कतुाम् अस्स्त। अद्र्त्िे कैस्श्चत् पाश्चात्र्चचन्तकैः िामपस्न्िभभश्च भारतीर्संस्कृतेः विषर्े एतादृशः भ्रामकः प्रचारः क्रिर्ते र्त् अत्र आरम्भत एि स्स्त्रर्ः अभशक्षिताः, शोवषताः, अचधकारेभ्र्ः िस्ञ्चताश्च आसन्। अस्र् आिेपस्र् सप्रमाणं खण्डनं कुिान्ती लेणखका प्रनतपादर्नत र्त् िैददकिाङ्मर्े विशेषतः पाणणनीर्व्र्ाकरणे स्त्रीणां स्िानम् अत्र्न्तं गररमापूणं सम्मानजनकञ्च िणणातमस्स्त। महवषापाणणनेः 'अष्टाध्र्ार्ी' तिा महवषापतञ्जलेः 'महाभाष्र्म्' इत्र्ाददग्रन्िानां सूक्ष्मानुशीलनेन ज्ञार्ते र्त् तदानीन्तने समाजे स्त्रीभ्र्ः न केिलं भशिार्ाः पूणाः अचधकारः आसीत्, अवपतु ताः 'आचार्ाा' तिा 'उपाध्र्ार्ी' इत्र्ेतेषु सम्माननतेषु पदेषु प्रनतस्ष्िताः सत्र्ः िेदानाम् अध्र्र्नम् अध्र्ापनं च कुिास्न्त स्म। व्र्ाकरणशास्त्रे 'नारी' तिा 'स्त्री' शब्दर्ोः व्र्ुत्पवतः तासां पुरुषैः सह समानधभमात्िं, सहभाचगत्िं, विभशष्टगुणसम्पन्नत्िञ्च द्र्ोतर्नत। पत्र्ुः र्ज्ञसंर्ोगे पत्न्र्ाः अननिार्ाता ('पूतितार्ी', 'पत्नी' इत्र्ाददसूत्रैः), समासे मातुः नाम्नः पूिाप्रर्ोगः ('मातरवपतरौ'), तिा च मातुः नाम्ना पुत्राणां नामकरणस्र् ('कौलटेर्ः', 'दासेरः') विधानम् इत्र्ादीनन व्र्ाकरणणकतथ्र्ानन तत्कालीनसमाजे स्त्रीणां सुदृढां सामास्जक ं, धाभमाक ं पाररिाररक ञ्च सतां प्रमाणीकुिास्न्त। स्त्रीप्रत्र्र्ानां व्र्ापकप्रर्ोगः अवप इदं सूचर्नत र्त् स्स्त्रर्ः सिाविधराजनैनतक-आचिाक-सामास्जकक्रिर्ाकलापेषु पुरुषैः सह समानाचधकाररण्र्ः आसन्। संिेपेण, सनातनपरम्परार्ां स्त्रीपुरुषर्ोः मध्र्े कावप प्रनतस्पधाा नासीत्, अवपतु धमाािाकाममोिाणां प्राप्तत्र्ै उभौ अवप परस्परं पूरकौ आस्ताम्। अनेन शोधपत्रेण भसद्ध्र्नत र्त् प्राचीनभारतीर्संस्कृतौ स्त्री सिादा आराधनीर्ा, शक्ता, स्ितन्त्रा च आसीत्।
References
सन््भश-ग्रन्ि-सूिी (Bibliography / References)
१. प्रािशमक-स्रोतांशस (मूलग्रन्िाः एिं भाष्याणण / Primary Sources):
1.
ऋग्िे्संदिता (सार्णभाष्र्सदहता), सम्पा. एफ. मैक्समूलर, चौखम्बा संस्कृत सीरीज, िाराणसी।
2.
काव्या्शशः (दस्ण्डविरचचतः), सम्पा. धमेन्रकुमार गुप्तत, मेहरचन्द लछमनदास पस्ब्लकेशन्स, नई ददल्ली।
3.
तनरुक्तम् (र्ास्कप्रणीतम्, दुगााचार्ा-िृवतर्ुतम्), सम्पा. पस्ण्डत भशिनारार्ण शास्त्री, पररमल पस्ब्लकेशन्स,
ददल्ली।
4.
बृि्ारडयकोपतनषद् (शङ्करभाष्र्सदहता), गीता प्रेस, गोरखपुर।
5.
व्याकरण-मिाभाष्यम् (पतञ्जभलविरचचतम्, कैर्टकृत-'प्रदीप' एिं नागेशभट्टकृत-'उद्र्ोत' सदहतम्), सम्पा.
भागाि शास्त्री जोशी, ननणार्सागर प्रेस, मुम्बई (पुनमुारण: चौखम्बा संस्कृत प्रनतष्िान, ददल्ली)।
6.
िाक्यप्ीयम् (भतृाहररविरचचतम्, ब्रह्मकाण्डम्), सम्पा. के. ए. सुब्रह्मण्र् अय्र्र, मोतीलाल बनारसीदास,
ददल्ली।
7.
िैयाकरणशसद्धान्तकौमु्ी (भट्टोस्जदीक्षितविरचचता, बालमनोरमा-तत्त्िबोचधनीटीकार्ुता), सम्पा. चगररधर शमाा
चतुिेदी एिं परमेश्िरानन्द शमाा, मोतीलाल बनारसीदास, ददल्ली।
8.
अष्टाध्यायी-सूरपाठः (महवषापाणणननप्रणीतः), सम्पा. गोपालदत पाण्डेर्, चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन, िाराणसी।
२. आधुतनक-ग्रन्िाः अनुसन्धान-सादित्यचि (Secondary Sources):
1.
अल्तेकर, ए. एस. (1999). द पोजीशन ऑफ विमेन इन दहन्दू भसविलाइजेशन (The Position of Women
in Hindu Civilization), मोतीलाल बनारसीदास, ददल्ली।
2.
उपाध्याय, भगितशरण (1974). विमेन इन ऋग्िेद (Women in Rigveda), एस. चन्द एण्ड कम्पनी, नई
ददल्ली।
3.
िैन, प्रततभा (1998). भारतीर् स्त्री : सांस्कृनतक संदभा, राित पस्ब्लकेशन्स, नई ददल्ली।
4.
त्ररपाठी, गयािरण (2008). िैददक देिता : उद्भि और विकास, रास्ष्िर् संस्कृत संस्िान, नई ददल्ली।
5.
शमश्र, विद्यातनिास (1999). भारतीर् संस्कृनत क जीिन-दृस्ष्ट, प्रभात प्रकाशन, नई ददल्ली।
6.
शमाश, रामशरण (2002). प्राचीन भारत में सामास्जक और आचिाक इनतहास, राजकमल प्रकाशन, नई ददल्ली।
Published
Versions
- 2026-10-01 (2)
- 2026-10-01 (1)
Data Availability Statement
NA
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 Dr. Mohit Kumar (Author)
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
Copyright remains with the author(s). Authors grant St John’s Journal of Literary Research the right of first publication.
This article is licensed under the Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0), which permits use, sharing, adaptation, distribution and reproduction in any medium or format, provided appropriate credit is given to the original author(s) and source, a link to the license is provided, and any changes made are indicated.
For more information, see:
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/